جرم دندان فقط یک رسوب روی سطح دندان نیست؛ این مشکل از پلاک باکتریایی شروع میشود و اگر به موقع پاک نشود، به تدریج سخت و معدنی میشود. اما چرا جرم در بعضی افراد سریعتر تشکیل میشود و چه عواملی باعث تشدید آن هستند؟ در این مطلب، روند تشکیل جرم، نواحی مستعد، عوامل موثر و نشانههای آن را بررسی میکنیم و راهکارهایی برای جلوگیری از تجمع مجدد آن را توضیح میدهیم.
جرم دندان چیست و چگونه تشکیل میشود؟
جرم دندان یا تارتار (Dental Calculus) در واقع پلاک دندانیِ سختشده و معدنیشده است. پلاک، یک لایه چسبنده از باکتریها و ترکیبات دهان است که به طور طبیعی روی دندان تشکیل میشود. اگر این لایه با مسواک و تمیز کردن بین دندانها به طور منظم برداشته نشود، به تدریج مواد معدنی موجود در بزاق، به ویژه ترکیبات کلسیم و فسفات، در آن رسوب میکنند و پلاک را به تودهای سخت و چسبیده به سطح دندان تبدیل میکنند.
به بیان ساده، جرم دندان به طور مستقیم از یک روز مسواک نزدن ایجاد نمیشود؛ بلکه حاصل باقی ماندن و تجمع پلاک در طول زمان و سپس معدنی شدن آن است. این فرایند میتواند هم روی سطح قابل مشاهده دندان و هم در قسمتهای زیر خط لثه اتفاق بیفتد.
نقش پلاک، باکتریها و مواد معدنی بزاق در تشکیل جرم
بعد از هر بار خوردن و آشامیدن، لایهای از باکتریها روی سطوح دندان تجمع پیدا میکند و به تدریج یک بیوفیلم میکروبی یا پلاک دندانی شکل میگیرد. اگر پلاک به خوبی پاک نشود، ساختار آن متراکمتر میشود و شرایط برای رسوب مواد معدنی فراهم میشود. در این مرحله، یونهای کلسیم و فسفات موجود در بزاق وارد پلاک شده و در آن رسوب میکنند؛ در نتیجه پلاک نرم به مرور سخت و کلسیفیه شده و به جرم دندان تبدیل میشود.
به همین دلیل، بزاق با اینکه برای سلامت دهان ضروری است، در برخی نواحی میتواند در تشکیل جرم نقش بیشتری داشته باشد. برای مثال، جرم معمولا در نزدیکی محل خروج مجاری بزاقی، مانند سطح داخلی دندانهای جلویی فک پایین و سطح بیرونی دندانهای آسیای فک بالا بیشتر دیده میشود؛ چون این نواحی تماس بیشتری با بزاق دارند.
نکته مهم این است که پلاک با مسواک و تمیز کردن بین دندانها قابل کنترل است، اما جرم تشکیلشده دیگر با مسواک معمولی از بین نمیرود و برای برداشتن آن به پاکسازی حرفهای توسط دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان نیاز است.
تفاوت پلاک دندان و جرم دندان چیست؟
پلاک و جرم دندان دو مرحله متفاوت از یک فرایند هستند و نباید این دو اصطلاح را به جای یکدیگر به کار برد. پلاک دندانی یک لایه نرم و چسبنده از باکتریهاست که به طور مداوم روی دندان تشکیل میشود. اگر پلاک به موقع پاک نشود، مواد معدنی موجود در بزاق در آن رسوب کرده و آن را به جرم یا تارتار تبدیل میکنند.
چرا پلاک با جرم یکی نیست؟
تفاوت اصلی در ساختار و قابلیت برداشته شدن آنهاست. پلاک هنوز نرم است و با مسواک زدن صحیح و تمیز کردن فضای بین دندانها میتوان آن را از سطح دندان پاک کرد. اما وقتی پلاک معدنی و سخت میشود، به جرم تبدیل شده و به سطح دندان میچسبد؛ در این مرحله دیگر با مسواک و نخ دندان معمولی از بین نمیرود.
چرا پلاک را میتوان در خانه کنترل کرد اما جرم نه؟
هدف اصلی مراقبت روزانه در خانه، جلوگیری از باقی ماندن پلاک و تبدیل آن به جرم است. مسواک دو بار در روز و تمیز کردن روزانه بین دندانها به حذف پلاک کمک میکند. اما جرم تشکیلشده برای برداشته شدن به ابزارهای تخصصی و پاکسازی حرفهای توسط دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان نیاز دارد.
به همین دلیل، اگر روی دندانهایتان رسوبی سفت و زبر احساس میکنید، تلاش برای تراشیدن آن با ابزارهای خانگی راهکار مناسبی نیست و میتواند به لثه یا سطح دندان آسیب بزند. بهتر است ابتدا علت تجمع جرم بررسی و سپس پاکسازی مناسب انجام شود.
جرم دندان بیشتر در کدام قسمتهای دهان تشکیل میشود؟
جرم دندان ممکن است روی سطوح مختلف دندان ایجاد شود، اما بعضی نواحی به دلیل تماس بیشتر با بزاق و تجمع راحتتر پلاک، مستعدتر هستند. شایعترین محلهای تشکیل جرم شامل موارد زیر میشوند:
- سطح داخلی دندانهای جلویی فک پایین: این ناحیه یکی از شایعترین محلهای تجمع جرم است، چون به محل خروج مجاری غدد بزاقی زیر زبانی و زیرآروارهای نزدیک است. تماس مداوم پلاک با بزاق سرشار از مواد معدنی، شرایط مناسبی برای سخت شدن آن ایجاد میکند.
- سطح بیرونی دندانهای آسیای فک بالا: سطح گونهای دندانهای آسیای فک بالا نیز از محلهای شایع تشکیل جرم است و در نزدیکی مجرای غده بناگوشی قرار دارد. جریان بزاق در این ناحیه باعث میشود کلسیم و فسفات موجود در بزاق راحتتر در پلاک تجمع پیدا کنند و آن را معدنی کنند.
- اطراف خط لثه: پلاکهایی که در امتداد محل اتصال دندان و لثه باقی میمانند، میتوانند به مرور معدنی شده و به جرم تبدیل شوند. تجمع جرم در این ناحیه علاوه بر ایجاد زبری و تغییر ظاهر دندان، پاکسازی پلاک را دشوارتر میکند و میتواند با التهاب لثه همراه باشد.
- زیر خط لثه و روی سطح ریشه دندان: جرم زیر لثه معمولا با چشم دیده نمیشود و ممکن است در جریان معاینه پریودنتال شناسایی شود. این نوع جرم بیشتر در ارتباط با بیماریهای لثه دیده میشود و به دلیل قرار گرفتن در عمق شیار یا پاکت لثه، پاکسازی آن به روشهای حرفهای نیاز دارد.
- فضاهای بین دندانها: اگر پلاک در فاصله بین دندانها به خوبی پاک نشود، میتواند در این نواحی باقی بماند و به تدریج معدنی شود. این مسئله به خصوص در افرادی که از نخ دندان یا سایر روشهای تمیز کردن بین دندانها استفاده نمیکنند، اهمیت بیشتری دارد.
چه عواملی باعث تشدید و تجمع جرم دندان میشوند؟
سرعت تشکیل جرم دندان در همه افراد یکسان نیست. علاوه بر میزان پلاک، عواملی مانند کیفیت بهداشت دهان، سیگار، وضعیت بزاق، رژیم غذایی و حتی نامرتبی دندانها میتوانند باعث شوند پلاک راحتتر باقی بماند و سریعتر معدنی شود.
- بهداشت ناکافی دهان و دندان: پاک نشدن کامل پلاک، بخصوص اطراف خط لثه و بین دندانها، مهمترین زمینه تشکیل جرم است.
- سیگار و دخانیات: مصرف دخانیات با افزایش تجمع جرم ارتباط دارد و میتواند شرایط دهان و لثه را نامطلوبتر کند.
- خشکی دهان: کاهش یا تغییر جریان بزاق، که گاهی در اثر مصرف بعضی داروها ایجاد میشود، میتواند کنترل پلاک را دشوارتر کند.
- مصرف زیاد قند و کربوهیدراتهای تصفیهشده: این خوراکیها میتوانند رشد و تجمع باکتریهای پلاک را بیشتر کنند و در نتیجه زمینه تشکیل جرم را افزایش دهند.
- نامرتبی و شلوغی دندانها: دندانهای روی هم افتاده یا چرخیده، دسترسی مسواک و نخ دندان به بعضی سطوح را سختتر میکنند و احتمال باقی ماندن پلاک را افزایش میدهند.
- ویژگیهای بزاق و شرایط فردی: ترکیب بزاق، میزان جریان آن و برخی شرایط جسمی یا داروهای مصرفی میتوانند باعث شوند بعضی افراد حتی با رعایت بهداشت مناسب، سریعتر از دیگران جرم تشکیل دهند.
از کجا بفهمیم روی دندانها جرم تشکیل شده است؟
جرم دندان همیشه با درد همراه نیست و گاهی تنها با تغییر ظاهر دندان یا وضعیت لثه متوجه آن میشوید. مهمترین نشانههایی که میتوانند احتمال وجود جرم یا مشکلات مرتبط با آن را مطرح کنند شامل موارد زیر هستند:
- تغییر رنگ دندان: رسوبهای زرد، قهوهای یا تیره روی سطح دندان، به خصوص نزدیک خط لثه ایجاد میشود.
- زبری یا وجود لایه سخت روی دندان: اگر هنگام کشیدن زبان روی دندان، سطحی سفت و زبر احساس میکنید که با مسواک برطرف نمیشود، ممکن است جرم باشد.
- بوی بد دهان: تجمع جرم و باکتریها میتواند با بوی نامطبوع یا طعم ناخوشایند دهان همراه شود.
- قرمزی، تورم یا خونریزی لثه: خونریزی هنگام مسواک یا نخ دندان میتواند نشانه التهاب لثه در اثر تجمع پلاک و جرم باشد.
- نبود درد به معنی بیخطر بودن نیست: جرم و بیماریهای لثه، به ویژه در مراحل اولیه، ممکن است بدون درد پیش بروند؛ بنابراین نبود درد، دلیل کافی برای نادیده گرفتن خونریزی، التهاب یا رسوبهای دندانی نیست.
جرم دندان چه مشکلاتی برای دندان و لثه ایجاد میکند؟
جرم دندان به تنهایی عامل مستقیم بیماری لثه نیست، اما سطح سخت و زبر آن میتواند محل مناسبی برای تجمع بیشتر پلاک و باکتریها ایجاد کند. در صورت باقی ماندن پلاک و جرم، احتمال التهاب لثه، خونریزی و پیشرفت بیماریهای پریودنتال افزایش پیدا میکند.
- التهاب و خونریزی لثه: تجمع پلاک و جرم میتواند باعث قرمزی، تورم و خونریزی لثه، بهخصوص هنگام مسواک زدن شود.
- بوی بد دهان: تجمع باکتریها روی پلاک و جرم میتواند باعث ایجاد بوی نامطبوع یا طعم ناخوشایند در دهان شود.
- پسروی لثه: در صورت پیشرفت بیماری لثه، بافت لثه ممکن است بهتدریج از دندان فاصله بگیرد و ریشه دندان نمایانتر شود.
- بیماری پریودنتال و تحلیل استخوان: اگر التهاب لثه درمان نشود، ممکن است به پریودنتیت برسد؛ بیماریای که میتواند بافتها و استخوان نگهدارنده دندان را تخریب کند و در مراحل پیشرفته به لق شدن و از دست رفتن دندان منجر شود.
نکته مهم این است که جرمگیری فقط یک اقدام زیبایی نیست؛ برداشتن جرم، به خصوص در افرادی که التهاب یا بیماری لثه دارند، بخشی از کنترل عوامل ایجادکننده بیماری و حفظ سلامت بافتهای اطراف دندان است.
آیا میتوان جرم دندان را با مسواک یا روشهای خانگی از بین برد؟
اگر پلاک هنوز نرم باشد، مسواک زدن صحیح و تمیز کردن روزانه بین دندانها میتواند آن را از بین ببرد؛ اما وقتی پلاک به جرم سخت تبدیل شد، دیگر با مسواک یا نخ دندان پاک نمیشود و به پاکسازی حرفهای نیاز دارد. استفاده از روشهایی مثل جوش شیرین، سرکه، زغال یا ابزارهای جرمگیر خانگی نیز راه مطمئنی برای برداشتن جرم نیست و برخی روشهای خانگی یا DIY حتی میتوانند به دندان و لثه آسیب بزنند. بنابراین هدف مراقبت خانگی، بیشتر پیشگیری از تشکیل جرم است؛ مسواک با خمیردندان فلورایددار دو بار در روز و تمیز کردن روزانه بین دندانها به کنترل پلاک و جلوگیری از سخت شدن آن کمک میکند.
چه زمانی برای بررسی و پاکسازی جرم دندان باید به دندانپزشک مراجعه کنیم؟
اگر روی دندانها رسوب سخت و زبر میبینید یا علائمی مثل خونریزی، قرمزی و تورم لثه، بوی بد دهان یا تغییر رنگ رسوبات ایجاد شده است، بهتر است برای معاینه به دندانپزشک مراجعه کنید. جرم تشکیلشده با مسواک از بین نمیرود و پاکسازی حرفهای میتواند به کنترل تجمع پلاک و حفظ سلامت لثه کمک کند. اگر به دنبال جرمگیری دندان در کرج هستید، دکتر مریم محمدی، متخصص دندانپزشکی ترمیمی و زیبایی، در مطب خود در کرج خدمات مرتبط با سلامت و مراقبت از دندانها را ارائه میدهند. اگر شرایط زیر را مشاهده کردید، میتوانید به دندانپزشک مراجعه نمایید:
- مشاهده رسوبات سخت و چسبیده روی دندان
- خونریزی هنگام مسواک یا نخ دندان
- قرمزی، تورم یا حساسیت لثه
- بوی بد مداوم دهان
- پسروی لثه یا لق شدن دندانها
حتی اگر هیچکدام از این علائم را ندارید، معاینههای دورهای دندانپزشکی اهمیت دارد؛ فاصله مناسب بین ویزیتها برای همه یکسان نیست و بر اساس وضعیت دندانها و میزان خطر بیماریهای دهان تعیین میشود.
چگونه از تشکیل مجدد جرم دندان جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از جرم، بیشتر از اینکه به جرمگیریهای مکرر وابسته باشد، به کنترل روزانه پلاک و توجه به عوامل موثر در تشکیل آن بستگی دارد. مهمترین اقدامات شامل موارد زیر هستند:
- مسواک صحیح و منظم: روزی دو بار با خمیردندان حاوی فلوراید و با تمرکز روی خط لثه و تمام سطوح دندانها مسواک بزنید.
- تمیز کردن بین دندانها: روزانه از نخ دندان یا ابزار مناسب بیندندانی استفاده کنید؛ چون مسواک به تنهایی پلاک بین دندانها را بهخوبی پاک نمیکند.
- کنترل عوامل تشدیدکننده: کاهش مصرف مکرر خوراکیهای شیرین، ترک دخانیات و توجه به خشکی دهان میتواند به کنترل بهتر پلاک کمک کند.
- معاینه و پاکسازی حرفهای متناسب با شرایط دهان: اگر جرم تشکیل شده باشد، با مسواک و نخ دندان از بین نمیرود و باید توسط دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان برداشته شود. فاصله مناسب مراجعه برای همه افراد یکسان نیست و به وضعیت لثه و میزان تجمع جرم بستگی دارد.
این مطلب با هدف ارائه اطلاعات عمومی و آموزشی درباره جرم دندان تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا توصیه اختصاصی دندانپزشک نیست. شرایط دهان و دندان هر فرد متفاوت است و در صورت مشاهده جرم، خونریزی، التهاب لثه یا سایر علائم، ارزیابی دندانپزشکی ضروری است. همچنین این محتوا توسط دکتر مریم محمدی بازبینی شده است تا مطالب ارائهشده از نظر علمی و دندانپزشکی بررسی و با اصول مراقبت صحیح از دهان و دندان هماهنگ باشد.
سوالات متداول درباره جرم دندان
آیا جرم دندان باعث لق شدن دندان میشود؟
خود جرمگیری باعث لق شدن دندان نیست؛ اما جرم و پلاک تجمع یافته میتوانند با بیماری لثه و تحلیل بافتهای نگهدارنده دندان همراه باشند و در مراحل پیشرفته به لق شدن دندان منجر شوند.
چرا با وجود مسواک زدن منظم، دوباره جرم روی دندانها تشکیل میشود؟
مسواک زدن به کنترل پلاک کمک میکند، اما عواملی مانند ویژگیهای بزاق، محل قرارگیری دندانها، تمیز نکردن فضای بین دندانها و مصرف دخانیات میتوانند باعث تشکیل مجدد جرم شوند.
آیا جرم دندان میتواند باعث بوی بد دهان شود؟
بله. تجمع جرم و پلاک میتواند محل مناسبی برای تجمع باکتریها باشد و در برخی افراد به بوی نامطبوع دهان یا طعم ناخوشایند منجر شود.
چرا بعد از برداشتن جرم، دندانها حساس میشوند؟
اگر جرم برای مدتی روی دندان یا نزدیک لثه باقی مانده باشد، پس از برداشتن آن ممکن است دندانها برای مدت کوتاهی نسبت به سرما، گرما یا تماس حساس شوند. این حساسیت معمولا موقتی است.
آیا جرم دندان میتواند دوباره در همان محل قبلی تشکیل شود؟
بله. اگر عواملی که باعث تجمع پلاک شدهاند همچنان وجود داشته باشند، جرم میتواند دوباره در همان نواحی تشکیل شود. به همین دلیل، کنترل روزانه پلاک و معاینه منظم دندانپزشکی اهمیت دارد.
منابعی که برای نوشتن این محتوا استفاده شدهاند
- https://www.mouthhealthy.org/all-topics-a-z/plaque
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9395117
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12393761
- https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/floss
- https://www.nhs.uk/conditions/gum-disease
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25102-tartar